✍ | विजयप्रसाद मिश्र

‘सरस्वती’ शब्दको अर्थ नै ‘रसयुक्त’ वा ‘सारभूत’ हुनु हो । जीवन केवल बाँच्नु मात्र होइन, यो त रसमय र सार्थक हुनुपर्छ । सरस्वती पूजा गर्नु भनेको बाहिरी कर्मकाण्ड मात्र नभएर आफूभित्रको जडता र अज्ञानतालाई तोडेर, जीवनलाई सङ्गीतमय र पूर्ण बनाउने सङ्कल्प लिनु हो ।

माघ शुक्ल पञ्चमीको पावन तिथिलाई हामी ‘श्रीपञ्चमी’ वा ‘वसन्त पञ्चमी’ का रूपमा उत्साहका साथ मनाउँछौँ । यो दिन प्रकृति र ज्ञानको अनुपम मिलनको उत्सव हो । जाडोको कठ्याङ्ग्रिने सिरेटो बिस्तारै कम हुँदै जाँदा, चराचर जगतमा ‘ऋतुराज वसन्त’को आगमनको शङ्खघोष यही दिनबाट हुन्छ ।

वसन्त
नेपाली संस्कृतिमा यस दिन ‘वसन्त श्रवण’ गर्ने र वसन्त राग गाउने मौलिक परम्परा छ । पौराणिक मान्यता अनुसार ऋतुराज वसन्त र प्रेमका देवता कामदेवबीच अभिन्न मित्रता छ । त्यसैले यस दिन वसन्तको स्वागतसँगै कामदेव र उनकी पत्नी रतिको पनि पूजा गरिन्छ । यसले मानव जीवनमा प्रेम, उल्लास र नवीन ऊर्जाको सञ्चार गर्ने विश्वास गरिन्छ ।

हिन्दू धर्म र समाजमा यो दिन विद्या र वाणीकी देवी माता सरस्वतीको आराधनाका लागि समर्पित छ । दिव्य श्लोकहरूले उहाँको स्वरूपलाई यसरी चित्रण गर्छन्—

उहाँ श्वेत (सेतो) वर्णकी, परम सुन्दरी र दिव्य वस्त्र धारण गरेकी हुनुहुन्छ । उहाँको मुहारमा सधैँ सौम्य मुस्कान रहन्छ । उहाँका हातमा वीणा र पुस्तक शोभायमान छन्, जसले संगीत र साहित्यको सङ्गमलाई बुझाउँछ । सृष्टि, स्थिति र लयका स्वामीहरूद्वारा समेत वन्दित माता सरस्वतीको साधनाले मानिसभित्रको अज्ञानताको अन्धकार हटाई ज्ञानको ज्योति प्रज्वलित गर्दछ ।

अक्षर
नेपाली समाजमा श्रीपञ्चमीलाई बालबालिकाको शिक्षा आरम्भ गर्ने सबैभन्दा शुभ दिन मानिन्छ । साना नानीहरूलाई मन्दिर वा घरमै ‘नमः वागीश्वराय’, ॐ, स्वस्तिक चिह्न अथवा पहिलो अक्षर ‘अ’ लेख्न लगाएर अक्षरको संसारमा प्रवेश गराइन्छ । विद्यालय, क्याम्पस र संगीत पाठशालाहरूमा कलम, कापी र वाद्ययन्त्रको पूजा गर्दै सरस्वती वन्दना गरिन्छ ।

नेपालको विशिष्ट धार्मिक सहिष्णुताको प्रतीकका रूपमा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले यस दिनलाई बोधिसत्व ‘मन्जुश्री’ को पूजा गर्ने दिनका रूपमा मनाउँछन् । ज्ञान र प्रज्ञाका प्रतीक मन्जुश्रीको दर्शन गर्न काठमाडौँका विभिन्न चैत्य र मन्दिरहरूमा भक्तजनको ठूलो घुइँचो लाग्ने गर्दछ ।

सरस्वती
‘सरस्वती’ शब्दको अर्थ नै ‘रसयुक्त’ वा ‘सारभूत’ हुनु हो । जीवन केवल बाँच्नु मात्र होइन, यो त रसमय र सार्थक हुनुपर्छ । सरस्वती पूजा गर्नु भनेको बाहिरी कर्मकाण्ड मात्र नभएर आफूभित्रको जडता र अज्ञानतालाई तोडेर, जीवनलाई सङ्गीतमय र पूर्ण बनाउने सङ्कल्प लिनु हो ।