'यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते...' भन्ने उक्ति मनुस्मृतिको सबैभन्दा बढी उद्धृत गरिने र प्रभावशाली श्लोकहरूमध्ये एक हो। यसले समाज र परिवारमा नारीको स्थान कस्तो हुनुपर्छ भन्ने एउटा स्पष्ट मार्गचित्र प्रस्तुत गर्दछ।

संस्कृत श्लोक

यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता:। यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वस्तत्राफलाः क्रिया:।। (३.५६)

नेपाली अनुवाद

"जहाँ नारीहरूको पूजा (सम्मान र सत्कार) हुन्छ, त्यहाँ देवताहरू प्रसन्न भएर निवास गर्छन्। तर जहाँ नारीहरूको अनादर हुन्छ, त्यहाँ गरिएका सम्पूर्ण शुभ कार्यहरू र प्रयासहरू निष्फल हुन्छन्।"

विस्तृत व्याख्या र स्वामी दयानन्दको दृष्टिकोण

सामान्य अर्थमा यो श्लोकले नारीलाई ईश्वरको दर्जा दिएको बुझिन्छ, तर महर्षि दयानन्द सरस्वतीले 'निरुक्त शास्त्र' (शब्दको उत्पत्ति खोज्ने शास्त्र) का आधारमा यसको निकै गहिरो र व्यावहारिक अर्थ खुलाउनु भएको छ। उहाँको व्याख्यालाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

• देवताको वास्तविक अर्थ : स्वामीजीका अनुसार 'देवता' भन्नाले स्वर्गबाट ओर्लिने कुनै अदृश्य शक्ति मात्र होइन। जुन घरमा नारीको उचित सत्कार हुन्छ, त्यहाँ 'देवत्व' प्रकट हुन्छ। अर्थात्, त्यो घरमा दिव्य गुण (सद्गुण), दिव्य लाभ (समृद्धि), दिव्य सन्तान (संस्कारयुक्त सन्तति) र दिव्य भोग (सुख-शान्ति) स्वतः प्राप्त हुन्छन्।

• नारी: घरको आधारस्तम्भ : एउटा परिवारको खुसी र शान्ति त्यस घरकी नारीको मानसिक र शारीरिक अवस्थामा निर्भर गर्छ। यदि घरका महिलाहरू (आमा, पत्नी, छोरी, बुहारी) खुसी, सम्मानित र सुरक्षित महसुस गर्छन् भने, त्यस घरको वातावरण सकारात्मक हुन्छ। यस्तो सकारात्मक ऊर्जाले नै मानिसलाई प्रगतितर्फ डोहोर्याउँछ।

• अनादरको परिणाम : यसको विपरित, यदि नारीलाई अपमानित गरिन्छ, उनको भावनाको कदर हुँदैन वा उनलाई पीडा दिइन्छ भने, त्यस्तो घरमा जतिसुकै पूजा-पाठ वा धन-सम्पत्ति भए पनि त्यो 'फलरहित' हुन्छ। मानसिक अशान्ति भएको घरमा कुनै पनि ठुला योजना वा कार्यहरू सफल हुन सक्दैनन्।

यो श्लोकले समाज र परिवारलाई एउटा जीवन्त सन्देश दिन्छ— नारीको सम्मान गर्नु भनेको कुनै कर्मकाण्ड मात्र होइन, बरु आफ्नो घरमा सुख, शान्ति र समृद्धिलाई आमन्त्रण गर्नु हो। जहाँ नारी प्रसन्न छिन्, त्यहाँ स्वर्गको अनुभूति हुन्छ।

मनुस्मृतिको सोही अध्यायमा (३.५७) अर्को श्लोक पनि छ, जसले नारीको अपमान हुँदा के हुन्छ भन्ने कुरालाई यसरी प्रस्ट्याउँछ:

"शोचन्ति जामयो यत्र विनश्यत्याशु तत्कुलम् । न शोचन्ति तु यत्रैता वर्धते तद्धि सर्वदा ॥"

यसको अर्थ हुन्छ: "जुन कुल (परिवार) मा नारीहरू शोकमा डुबेका हुन्छन् वा पीडित हुन्छन्, त्यो कुल छिट्टै नष्ट हुन्छ। तर जहाँ नारीहरू शोकमुक्त र प्रसन्न रहन्छन्, त्यो कुल सधैँ वृद्धि र प्रगतिमा रहन्छ।"

आधुनिक मनोविज्ञानले पनि के मान्छ भने, घरको वातावरण निर्माणमा महिलाको भूमिका मुख्य हुन्छ। यदि घरकी 'गृहिणी' वा नारी शक्ति मानसिक रूपमा स्वस्थ र खुसी छिन् भने, त्यसको सकारात्मक प्रभाव बच्चाहरूको विकास र घरको आर्थिक उन्नतिमा पनि पर्छ।

प्राचीन ग्रन्थहरूका कतिपय कुराहरू समयसापेक्ष परिवर्तन हुन सक्छन्, तर नारी सम्मानको यो सिद्धान्त भने सार्वकालिक छ। यसले के सिकाउँछ भने:

१. नारीको उन्नति नै वास्तवमा समाजको उन्नति हो।

२. सम्मान भनेको केवल शब्दमा मात्र होइन, व्यवहार र अवसरमा पनि हुनुपर्छ।

३. जुन घरमा 'शक्ति' (नारी) को अपमान हुन्छ, त्यहाँ 'लक्ष्मी' को वास हुन सक्दैन।